Κανείς δεν με ρώτησε, αλλά θα πω τις σκέψεις μου…
Αγαπητοί ευσεβείς, ευσυγκίνητοι και εύθικτοι συμπολίτες,
Ξέρω ότι έχετε πολλές έγνοιες αυτήν την περίοδο. Η ακρίβεια, η ανεργία, η καθημερινή πάλη για το μεροκάματο, οι πλειστηριασμοί… Αλλά όχι! Το πραγματικό σας πρόβλημα είναι ένα άλλο, πολύ σοβαρότερο: η σάτιρα και η τέχνη! Αυτές οι αισχρές, βλάσφημες, ασεβείς εκφάνσεις ελευθερίας που τολμούν να αγγίξουν τα ιερά και τα όσια σας! Και, προφανώς, εκεί πρέπει να δώσουμε όλοι τη μάχη μας.
Αφορμή για αυτήν την ανοιχτή επιστολή στάθηκαν το βίντεο όπου ο Σπύρος Μαρινάκης τοποθετήθηκε για το θέμα του Χριστόφορου Ζαραλίκου, αλλά και η εισβολή βουλευτή της “Νίκης” στην Εθνική Πινακοθήκη, όπου θεώρησε ότι μπορεί να αυτοανακηρυχθεί προστάτης των θρησκευτικών αισθημάτων και να καταστρέψει έργα τέχνης. Και μιας και φαίνεται πως η σάτιρα και η τέχνη γίνονται τα νέα εγκλήματα, ας πούμε μερικά βασικά πράγματα, έτσι, για να μη μείνει η συζήτηση στον αέρα.
1. Η σάτιρα και η τέχνη υπήρχαν πριν από εσάς, θα υπάρχουν και μετά από εσάς
Ας ξεκαθαρίσουμε κάτι: η σάτιρα δεν είναι εφεύρεση του 21ου αιώνα. Στην αρχαία Ελλάδα, ο Αριστοφάνης δεν δίσταζε να γελοιοποιήσει θεούς, φιλοσόφους και πολιτικούς. Στις «Νεφέλες», παρουσίαζε τον Σωκράτη σαν έναν σαλεμένο σοφιστή που μιλάει για σύννεφα, ενώ στους «Βατράχους» χτυπούσε την πνευματική ελίτ της εποχής. Αν οι αρχαίοι Έλληνες– αυτοί που τόσο υπερήφανα επικαλείστε – άντεχαν τέτοια σάτιρα, γελούσαν και χειροκροτούσαν, γιατί σήμερα κάποιοι θεωρούν ότι η πίστη τους δεν επιτρέπεται να αμφισβητείται ή να σατιρίζεται;
Αν οι αρχαίοι Έλληνες άντεχαν το χιούμορ, εσείς γιατί παθαίνετε αναφυλαξία μόλις ακούτε μια κωμική ατάκα; Και αν η αρχαία ελληνική τέχνη γέννησε αριστουργήματα που εξερευνούσαν κάθε πτυχή της ανθρώπινης φύσης, πώς γίνεται σήμερα να έχουμε «προστάτες» που εισβάλλουν σε πινακοθήκες και καταστρέφουν έργα;
2. Η πίστη σας είναι τόσο εύθραυστη που την απειλεί ένας κωμικός ή ένας πίνακας;
Πραγματικά, αν η θρησκεία και η τέχνη δεν μπορούν να συνυπάρξουν, μήπως το πρόβλημα δεν είναι η τέχνη αλλά ο φανατισμός; Αν η ελευθερία της έκφρασης σας ενοχλεί τόσο, μήπως να ανησυχήσετε λίγο περισσότερο για τους επαγγελματίες της πίστης που φοροδιαφεύγουν, μπλέκονται σε σκάνδαλα και ζουν σε πολυτελή μέγαρα, αντί για έναν τύπο με μικρόφωνο ή έναν καλλιτέχνη με πινέλο;
3. Ε, ναι, ο Χίτλερ έκαιγε βιβλία. Εσείς τι κάνετε;
Όποτε ακούω «απαγορεύστε τη σάτιρα, κατεβάστε το έργο, μην επιτρέπεται την προβολή», θυμάμαι έναν κοντό με μουστάκι που είχε την ίδια λογική. Όποιος δεν συμφωνούσε μαζί του, είτε εξαφανιζόταν, είτε τα έργα του καίγονταν. Και επειδή υποθέτω πως κανείς δεν θέλει να ταυτιστεί με τέτοιες «παραδόσεις», ίσως είναι ώρα να αναθεωρήσετε. Και πριν πει κάποιος «είναι διαφορετικό», να θυμίσω ότι η λογοκρισία στην τέχνη είτε γίνεται με φωτιά είτε με λοστάρι πάνω σε πίνακα, παραμένει λογοκρισία.
4. Το επιλεκτικό θρησκευτικό συναίσθημα
Καμία διαμαρτυρία για τις κομπίνες, την εκμετάλλευση, τα σκάνδαλα που βγαίνουν κάθε τόσο στη φόρα. Αλλά άμα κάποιος κάνει πλάκα ή δημιουργήσει ένα έργο τέχνης που ενοχλεί, πέφτουν όλοι να τον κατασπαράξουν. Λοιπόν, ή προσβάλλεστε για όλα ή μην προσβάλλεστε καθόλου. Και αν διαλέξετε το δεύτερο, βγάλτε ένα εισιτήριο και πηγαίνετε να δείτε την παράσταση – ίσως γελάσετε κι εσείς λίγο, καλό θα σας κάνει. Ή επισκεφτείτε μια πινακοθήκη χωρίς να νιώσετε την ανάγκη να επιτεθείτε σε έργα.
5. Σέβομαι απόλυτα τη θρησκεία του καθενός – αλλά δεν θα γίνω και λογοκριτής
Ναι, τη σέβομαι. Ναι, έχει δικαίωμα ο καθένας να πιστεύει ό,τι θέλει. Αλλά ξέρετε κάτι; Έχω κι εγώ δικαίωμα να γελάω και να κάνω πλάκα και να λέω τη γνώμη μου. Και να βλέπω τέχνη που προκαλεί σκέψη, ακόμα κι αν δεν μου αρέσει. Και αυτό το δικαίωμα δεν μου το παίρνει κανένας, ούτε με σταυρούς, ούτε με κατάρες, ούτε με «οργισμένες» συγκεντρώσεις έξω από θέατρα και πινακοθήκες.
Αυτά ήθελα να πω. Κανείς δεν με ρώτησε, αλλά τώρα τα ξέρετε. Και όποιος προσβλήθηκε, λυπάμαι πολύ – αλλά όχι τόσο ώστε να μη γελάσω ξανά ή να σταματήσω να αγαπώ την τέχνη και τη σάτιρα.